Over het woord koekwous: een bijzondere Nederlandse scheldnaam

Sommige woorden klinken alsof ze altijd al bestaan hebben. Koekwous is zo’n woord. Het heeft iets geks, iets speels en iets typisch Nederlands: het klinkt tegelijk als een scheldwoord en als een bijnaam die je met een glimlach gebruikt.

Maar waar komt het woord eigenlijk vandaan? En vooral: schrijf je het als koekwous of als koekwaus?

Wat betekent koekwous?

Een koekwous is volgens woordenboeken en taalbeschrijvingen iemand die zich dom, vreemd of onhandig gedraagt. Het woord wordt meestal gebruikt als een luchtig scheldwoord: een rare snuiter, een malloot of een beetje een maf persoon.

Het is daarmee vergelijkbaar met woorden als sukkel, kwibus of oelewapper. De toon hangt sterk af van de situatie. Tegen een vriend kan “je bent ook een koekwous” bijna vriendelijk klinken, terwijl het in een andere context gewoon een belediging kan zijn.

Waar komt het woord vandaan?

De precieze oorsprong van koekwous is niet helemaal vastgelegd. Volgens taalonderzoek naar populair taalgebruik wordt het woord in verband gebracht met het woord wous/waus, een bestaand informeel woord voor een vreemd of dom persoon. Het eerste deel, koek, lijkt vooral een versterkend element te zijn — vergelijkbaar met samenstellingen als kletskoek.

Het woord wordt vaak verbonden met het zuiden van Nederland. Het zou oorspronkelijk vooral in en rond Tilburg en andere Brabantse gebieden gebruikt zijn en later breder bekend zijn geworden.

Koekwous of koekwaus?

Wij schrijven koekwous. Dat is geen willekeurige keuze: deze spelling staat zo in de Van Dale en sluit aan bij de herkomst met wous.

Toch zie je heel vaak koekwaus. Dat is begrijpelijk, want de uitspraak ligt dicht bij elkaar en veel mensen schrijven op basis van wat ze horen. De vorm met -waus is ook niet zomaar een foutieve variant: taalbronnen noemen koekwaus als andere schrijfwijze van koekwous.

Daarnaast heeft Steffen Haars (je weet wel, die van New Kids) bij Omroep Brabant gemeld dat het volgens hem ook koekwous is, a la Van Dale. Dus dan zijn we helemaal om.

De spelling met au heeft dus een duidelijke plek gekregen in het taalgebruik, maar wij kiezen voor koekwous omdat dat de vorm is die wij het meest passend vinden bij de woordenboekspelling.

Of je nu iemand een koekwous of een koekwaus noemt: iedereen begrijpt wat je bedoelt. Je weet ook wat de volgende stap is, een mieterse fulminade shoppen!

Shop deze fulminade

De boerenkinkel. Alleen het woord al roept beelden op van een wat lompe kerel met klompen in de modder en stro in z’n haar. Maar wist je dat de betekenis en herkomst van boerenkinkel nét even anders in elkaar zitten dan je denkt? Tijd voor vijf verrassende feiten.

1. Het is niet per se een boer

Hoewel boerenkinkel letterlijk doet denken aan een boer, slaat het woord meestal niet op iemands beroep. Het wordt gebruikt voor iemand die onbeschaafd, onhandig of lomp overkomt. Je kunt dus prima in een stad wonen, een leaseauto rijden en tóch een boerenkinkel genoemd worden.

2. “Kinkel” is het echte scheldwoord

In het woord boerenkinkel zit de angel vooral in “kinkel”. Dat is van oorsprong een scheldwoord voor een dom of onnozel persoon. Het voorvoegsel “boeren-” versterkt het stereotype van grof of ongemanierd gedrag. Eigenlijk zeg je dus twee keer dat iemand zich niet al te verfijnd gedraagt.

3. Het woord bestaat al eeuwen

Boerenkinkel duikt al op in oudere Nederlandse teksten. Het is geen moderne internetvondst, maar een klassiek scheldwoord dat generaties heeft overleefd. Blijkbaar is de behoefte om iemand als lomp neer te zetten tijdloos.

4. Het zegt meer over de spreker dan over de ander

Wie iemand een boerenkinkel noemt, positioneert zichzelf automatisch als “beschaafder”. Het woord zit vol sociale lading: stad versus platteland, verfijnd versus grof. Vaak gaat het dus minder over feiten en meer over beeldvorming.

5. Het kan ook met een knipoog

Net als veel andere scheldwoorden kan boerenkinkel ook speels bedoeld zijn. In vriendschappelijke context kan het zelfs een bijnaam worden. De toon maakt de muziek. Zeg je het lachend? Dan is het eerder plagerij dan belediging.

Conclusie

De boerenkinkel is dus minder een persoon en meer een cultureel begrip. Een woord vol geschiedenis, stereotype en sociale nuance. En de volgende keer dat iemand het gebruikt? Dan weet jij in elk geval dat er meer achter zit dan een paar modderige klompen.

Shop deze fulminade

Het woord bengel roept meteen een beeld op. Een jochie met vieze knieën, een grote mond en net iets te veel energie. Iemand die zelden kwaad in de zin heeft, maar wel structureel te ver gaat. Het is een van de vriendelijkste scheldwoorden in ons taalarsenaal: niet gemeen, maar met een knipoog. Perfect voor de buurjongen die je fietsband leeg laat lopen of voor je eigen kroost dat weer eens de boel op stelten zet. Laten we kijken wat er achter schuilgaat.

Wat betekent het?

Een bengel is een ondeugende jongen (of soms meisje), een kwajongen, een guit. Het is een mild, bijna vertederend scheldwoord voor iemand die katte(n)kwaad uithaalt, maar niet echt kwaad in de zin heeft. Denk aan de klassieke uitroep: “Ach, die kleine bengel!” Het kan ook gewoon een levendig, druk kind betekenen. In sommige contexten is het zelfs een koosnaampje voor een peuter met pit.

Waar komt het woord bengel vandaan?

Bengel duikt al in de late middeleeuwen op in het Nederlands. In de oudste bronnen heeft het woord nog niets met kinderen te maken, maar betekent het zoiets als stang, knuppel of stok. Denk aan iets dat bungelt of ergens los aan hangt. Die betekenis leeft nog voort in verwante woorden en dialecten.

Vanuit dat fysieke beeld — iets dat los hangt, slingert, niet strak in het gareel loopt — verschuift de betekenis langzaam naar mensen. Eerst naar losbandige types, daarna vooral naar jongens die zich niet netjes gedragen. Rond de zeventiende eeuw zien we bengel steeds vaker gebruikt voor een ondeugend kind, meestal een jongen, met een zweem van afkeuring maar zonder echte boosheid.

Taalkundigen vermoeden een verwantschap met het werkwoord bengelen (heen en weer zwaaien) en mogelijk met Duitse dialectwoorden met vergelijkbare betekenissen. Helemaal waterdicht is die etymologie niet, maar de lijn van “iets dat los bungelt” naar “iemand die zich niet laat beteugelen” is vrij overtuigend.

Shop deze fulminade

Druiloor. Druil-oor. Het klinkt zelfs al suf en lusteloos. De fulminade van deze week is misschien niet schokkend, maar wel sprekend.

Wat betekent het?

Als je 't opzoekt in een woordenboek vind je bij de betekenis een lusteloze of domme persoon, een slome duikelaar, sufferd of sukkel. Vroeger werd het gebruikt voor een puur lusteloos iemand. Later zijn we het ook gaan gebruiken voor iemand die een beetje dom of onhandig overkomt. Meer als scheldwoord, dus.

Waar komt het woord druiloor vandaan?

Het woord is een samenstelling van 'druil' en 'oor'. Druilen betekent zoveel als hangen, druipen, suffen, lusteloos zijn. Voeg die twee samen, en het verwijst naar iemand die er weinig zin in heeft. De samenstelling lijkt zijn oorsprong te hebben bij de boerenpummels; als een paard of koe niet fit is laat 'ie z'n oren hangen. En dat komt dan weer terug in de uitdrukking 'de oren laten hangen'.

Shop deze fulminade

Het woord pannekoek is verre van het meest indrukwekkende of beledigende scheldwoord in onze lijst. Het heeft ook iets aandoenlijks. Maar toch is het een lekkere fulminade. Wat betekent het en waar komt het vandaan?

Wat betekent het?

Als je iemand uitmaakt voor panne(n)koek, heeft diegene waarschijnlijk niet net een prestatie van formaat geleverd. Eerder het tegenovergestelde, en dan is deze uitroep bedoeld om diegene te laten weten dat 'ie niet per se een hoogvlieger is. Met panne(n)koek wordt dan ook iemand bedoeld die er weinig van bakt. Een sukkel, een zwakkeling.

Waar komt het vandaan?

Het lijkt erop dat het woord pannekoek als scheldwoord zijn oorsprong vindt in het wielrennen. Daar werd deze uitroep gebruikt voor een zwakke coureur. En een zooitje pannekoeken bij elkaar is dan weer een mongolenwaaier. Maar dat terzijde. De term werd voor het eerst in een woordenboek opgenomen in 1970. We vonden echter ook een vermelding in de Limburger Koerier van 1928 (!) waarin wordt vermeld dat het door Franse militairen werd gebruikt:

Ook in het voetbal is pannekoek als scheldwoord niet onbekend. Toen Ajax in 2009 de landstitel verspeelde werd deze fulminade op sublieme wijze gebruikt door een supporter op de tribune, die trainer Marco van Basten graag even wilde mededelen hoe hij erover dacht.

Shop deze fulminade

Het woord schobbejak is er zo'n woord dat al verdacht klinkt vóórdat je precies weet wat het betekent. Zeg het hardop en je ziet meteen een licht onbetrouwbaar figuur voor je: iemand met een scheef hoedje, een twijfelachtig plan en een verleden dat liever onbesproken blijft. Maar wat is een schobbejak eigenlijk? En waar komt dat heerlijke woord vandaan?

Wat betekent het?

Volgens de meeste woordenboeken is een schobbejak een deugniet, schurk of boefje. Niet meteen een zware crimineel, eerder iemand die nét iets te vaak “per ongeluk” de regels buigt. Het is ook geen woord dat je gebruikt voor pure slechtheid. Een schobbejak kan charmant zijn. Ondeugend. Iemand bij wie je zuchtend denkt: ja hoor, daar heb je ’m weer.

Waar komt het woord schobbejak vandaan?

Schobbejak stamt waarschijnlijk uit het Frans. Oude Franse woorden als escobellac en escoubillac werden gebruikt voor iemand van laag allooi: een scharrelaar, een nietsnut. Via het Middelnederlands vond het woord zijn weg naar onze taal, waarbij het — zoals dat wel vaker gebeurt — fonetisch werd aangepast.

Klank en gevoel

Wat ook meespeelt, is het klankgevoel. De sch-klank suggereert iets schurends, iets rafeligs. De -jak aan het eind doet denken aan woorden als boefje, kwajongen of ettertje. Het woord klinkt precies zoals het bedoeld is: niet netjes, niet glad, maar ook niet levensgevaarlijk.

Dat maakt schobbejak zo’n prettig woord om te gebruiken. Mild veroordelend, maar met een glimlach. Je kunt er iemand mee aanspreken zonder meteen de sfeer te verpesten. Het is taal met relativeringsvermogen. En misschien is dat wel waarom het woord al zo lang meegaat.

Dus de volgende keer dat iemand weer nét iets te enthousiast zijn eigen plan trekt, weet je wat je te doen staat. Zucht eens diep, glimlach een beetje, en denk: ach ja — een schobbejak.

Shop deze fulminade

In 2014 werd het woord bijgoochem door de kijkers van AT5 nog verkozen tot mooiste Amsterdamse woord. Het wordt dus nog wel gebruikt, al is dat voornamelijk op de markt. Daarbuiten hoor je het nog maar weinig. Waar komt bijgoochem eigenlijk vandaan, en wat betekent het?

Waar komt bijgoochem vandaan?

Goochem komt van het Hebreeuwse ‘chochom’ of ‘chacham’, wat wijs of verstandig betekent. De daarvan afgeleide bijgoochem is een pedant iemand die zich wijs acht, maar dat niet is.

Wat betekent bijgoochem?

In Amsterdam betekent het ‘bijdehand’ of ‘betweter’, maar het kan ook de lading van ‘sukkel’ dragen.

Wat betekent fulmineren? Grote kans dat als je op deze website komt, je wel een idee hebt. Als dat niet zo is hebben we goed nieuws; want fulmineren kun je leren!

Wat is de betekenis van fulmineren?

Fulmineren betekent zoveel als tekeergaan, razen, tieren, tegen iets of iemand om je boosheid te uiten.

Waar komt het woord fulmineren vandaan?

Fulmineren vindt zijn oorsprong in het Latijn, bij het woord fulmen, dat bliksem betekent. Daaruit ontstond fulminare, ofwel bliksemen, heftig uitvaren. Dat woord is in het Frans beland; fulminer. In de zestiende eeuw is het vanuit het Frans naar het Nederlands overgewaaid, en sindsdien kunnen we ook in ons kikkerlandje lekker fulmineren.

Waarom hebben jullie daar een hele website voor opgetuigd?

We gaan met z'n allen steeds meer communiceren met duimpjes, lachende gezichtjes en afko's. Wat ons betreft niet per se een verbetering, want wij vinden dat sommige pareltjes uit het Nederlands nooit vergeten mogen worden. En met een achtergrond in grafisch ontwerp en webdesign dachten we; daar gaan we een mieterse website voor op poten zetten.

Om op een shirtje te zetten